به گزارش تحریریه،تحلیل چندی قبل رئیس «شورای روابط خارجی» آمریکا با عنوان پیروزی عدم تقارن در جنگ ایران به بررسی آینده قدرت در خاورمیانه پرداخته و آورده است:
در جریان روزمره جنگ ایران، طبیعی است که گاهی احساس سردرگمی و تغییرات ناگهانی مواضع به انسان دست بدهد. آیا در آستانه توافق هستیم یا در آغاز تشدید تنش‌ها؟ آیا ایران در آستانه فروپاشی قرار دارد یا در حال گسترش دامنه درگیری است؟ آیا تنگه هرمز به وضعیت پیشین خود بازخواهد گشت یا دریافت عوارض و حملات دوره‌ای به کشتی‌ها به رویه عادی جدید تبدیل خواهد شد؟ اینها مسائل مهمی هستند، اما در عین حال، تحولات راهبردی بزرگ‌تر و بنیادی‌تری نیز در حال وقوع است. از زمان حملات ۱۱ سپتامبر و حمله آمریکا به عراق، خاورمیانه تا این اندازه دستخوش تغییرات و تحولات راهبردی نبوده است.
از آغاز جنگ تقریباً هشت ماه گذشته است. اکنون با بررسی کارنامه جنگ در عرصه تاکتیکی و همچنین راهبردی، باید گفت که نتایج به‌دست‌آمده به‌طور آشکاری ترکیبی از موفقیت و ناکامی بوده است.
در آغاز درگیری، دولت ترامپ تلاش کرد اهداف خود را مشخص کند. همان‌طور که «ال‌بریج کولبی» معاون وزیر جنگ در امور سیاست‌گذاری، کمتر از یک هفته پس از آغاز جنگ در نشستی در شورای روابط خارجی بیان کرد «رئیس‌جمهور به نیروهای مسلح ایالات متحده دستور داده است که کارزار نظامی‌ای را با تمرکز بر تضعیف و نابودی توانایی جمهوری اسلامی ایران برای اعمال قدرت نظامی در منطقه و احتمالاً فراتر از آن اجرا کنند.»
«مارکو روبیو» وزیر امور خارجه آمریکا، اهداف را با جزئیات بیشتری مشخص کرد: نخست، نابودی نیروی هوایی آنها. دوم، نابودی نیروی دریایی آنها. سوم، کاهش شدید توانایی آنها در پرتاب موشک. و چهارم، نابودی کارخانه‌های آنها تا نتوانند موشک‌ها و پهپادهای بیشتری برای تهدید ما در آینده تولید کنند.
بر اساس این اهداف، جنگ بخش عمده‌ای از آنچه را که برای دستیابی به آن آغاز شده بود، محقق کرد. با هر معیاری که ارزیابی کنیم، ایران در مقایسه با دوران پیش از جنگ، توانمندی‌های نظامی کمتری دارد و اقتصادش نیز تحت فشار بیشتری قرار گرفته است. همان‌طور که دولت ترامپ دوست دارد بگوید، نیروی دریایی ایران نابود شده و توانمندی‌های موشکی این کشور نیز به میزان قابل توجهی تضعیف شده است.
البته این دستاوردها بدون هزینه به دست نیامده‌اند. جان ۲۱ نظامی آمریکایی و همچنین بیش از هزار غیرنظامی ایرانی در این جنگ از دست رفته است. افزون بر این، ایالات متحده ذخایر مهمی از مهمات مورد نیاز خود را که برای سایر تعهدات و اولویت‌های راهبردی مهمش به آنها نیاز دارد، مصرف کرده است. آمریکا با کاهش ذخایر موشک‌های رهگیر پاتریوت و سامانه‌های تاد، با چالش‌های بیشتری برای حفظ آرایش نیروهای خود در دیگر نقاط جهان، از جمله به‌طور ویژه در منطقه هند و اقیانوس آرام، مواجه شده است.
با این حال، اگر بخواهیم در نگاهی گسترده‌تر به موضوع بنگریم، در صورتی که هدف عملیات «خشم حماسی» جلوگیری از اعمال قدرت ایران در خارج از مرزهایش بوده باشد، این عملیات ممکن است نتیجه‌ای کاملاً معکوس به همراه داشته باشد.
مهم‌ترین پیامد جنگ ممکن است در نهایت قدرت عدم تقارن باشد. تهران از همان آغاز جنگ می‌دانست که از قدرت آتش مستقیم کافی برای شکست دادن ایالات متحده برخوردار نیست، اما دریافت که با استفاده از تعداد نسبتاً محدودی موشک، پهپاد و مین می‌تواند بزرگ‌ترین مزیت خود، یعنی کنترل تنگه هرمز، را به یک سلاح اقتصادی قدرتمند تبدیل کند؛ سلاحی که دست‌کم در شرایط کنونی به این کشور امکان می‌دهد در سراسر اقتصاد جهانی اعمال قدرت کند.
پیامدهای ناشی از این وضعیت بر قیمت انرژی، تورم و هزینه‌های زندگی در ایالات متحده، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، را وادار کرد با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، به توافقی دست یابد که بر اساس آن فروش میلیون‌ها بشکه گازوئیل روسیه مجاز شود. این فروش که با اعتراض اروپایی‌ها و اوکراینی‌ها مواجه شده است، پول بیشتری را به خزانه ماشین جنگی روسیه سرازیر می‌کند و شکاف میان آمریکا و اروپا و اوکراین را نیز گسترش داده است؛ موضوعی که مسیر پایان دادن به آن جنگ ویرانگر و حل‌ناشدنی را بیش از پیش پیچیده می‌کند.
دامنه نفوذ ایران در انگلستان نیز احساس می‌شود. در پی نگرانی‌ها درباره احتمال وقوع یک حمله تروریستی با حمایت دولتی به پایگاه نیروی هوایی سلطنتی انگلیس در فیرفورد، ایالات متحده بمب‌افکن‌های دوربرد بی-۱ خود را که نقش مهمی در جنگ ایران ایفا کرده بودند، از این پایگاه خارج کرد. ایران پیش‌تر نیز تلاش کرده بود با عبور از مرزهای خود، مخالفانش و همچنین مقام‌های خارجی دخیل در حمله سال ۲۰۲۰ به سردار قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، را ترور کند. با این حال، احتمال حمله به یک پایگاه نظامی متعلق به یکی از متحدان ناتو می‌تواند یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های احساس اعتمادبه‌نفس ایران باشد؛ آن هم با وجود ضرباتی که این کشور از ماه فوریه تاکنون متحمل شده است.
در حیاط خلوت ایران، یعنی منطقه پیرامونی آن، شاهد تشدید قابل توجه جنگ میان عربستان سعودی و حوثی‌ها در یمن نیز بوده‌ایم. تنها در حملات حوثی‌ها به فرودگاه بین‌المللی ریاض بیش از دوازده کشته و بیش از ۳۰۰ زخمی بر جای گذاشت. این تبادل حملات موشکی در شرایطی اتفاق می‌افتد که عربستان سعودی به‌عنوان الگویی از امنیت و ثبات در منطقه، در موقعیتی بسیار شکننده قرار دارد. مدیران ارشد شرکت‌های بزرگ جهانی حوزه انرژی از جمله شورون، اکسون‌موبیل، شل، بی‌پی و توتال‌انرژیز، سفر خود به ریاض را لغو کردند. قرار بود آنها برای شرکت در کنگره انرژی شورای جهانی نفت، یکی از کنفرانس‌های مهم حوزه انرژی، به این شهر سفر کنند.
اینکه حوثی‌ها، با وجود برخورداری از منابع مالی محدود اما با تکیه بر سرسختی و توانایی‌های خود، قادرند راهبرد چند دهه‌ای و چند تریلیون دلاری یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان را مختل کنند، نمونه دیگری از قدرت عدم تقارن است. اما تأثیر بالقوه این درگیری بر راهبرد منطقه‌ای ایالات متحده می‌تواند بسیار بزرگ‌تر و مهم‌تر باشد.
ایران مدت‌هاست که خواهان بیرون راندن ایالات متحده از منطقه است. با این حال، آمریکا طی سال‌های گذشته حضور خود را در ۱۳ پایگاه نظامی در کشورهای شریک، از جمله بحرین، کویت و قطر، افزایش داده است تا از تجاوزات جلوگیری کند، ثبات را ارتقا دهد و تجهیزات و امکانات نظامی خود را برای درگیری‌های احتمالی آینده از پیش در منطقه مستقر کند.
همان‌طور که استیون کوک، کارشناس شورای روابط خارجی آمریکا، اشاره کرده است، ایران منطق وجود این پایگاه‌ها را وارونه کرده است. کشورهای شریک آمریکا در ابتدا خواهان استقرار پایگاه‌های نظامی این کشور به‌عنوان منبعی برای تأمین امنیت خود بودند؛ اما اکنون همین پایگاه‌ها به دلیل حضور آمریکا در آنها به اهداف حملات تبدیل شده‌اند.
این کشورها تصور می‌کردند که در صورت حمله ایران یا نیروهای نیابتی آن، ایالات متحده به‌طور فعال از آنها دفاع خواهد کرد؛ اما اکنون این موضوع با تردید مواجه شده است.
پس از آنکه حملات ایران به این پایگاه‌ها خساراتی وارد کرد، ایالات متحده برخی نیروهای خود را از منطقه خارج کرد؛ هرچند هم‌زمان توانمندی‌های متحرک بیشتری را در قالب سومین گروه رزمی ناو هواپیمابر و یک یگان اضافی از نیروهای اعزامی تفنگداران دریایی به منطقه اعزام کرد.
اگر و زمانی که گردوغبار این درگیری فروبنشیند، آیا کشورهای شریک آمریکا تمایلی خواهند داشت این پایگاه‌ها را بازسازی کنند و بار دیگر شاهد بازگشت نیروهای آمریکایی به آنها باشند؟ روند طولانی و فرسایشی پایان دادن به جنگ‌های پرهزینه‌ای که ایالات متحده طی بیش از سه دهه گذشته در منطقه به راه انداخته است، تقریباً به‌طور قطع بر اثر این جنگ سرعت خواهد گرفت.
اما چه کسی یا چه قدرتی جای ایالات متحده را خواهد گرفت؟ کاهش نیروهای آمریکایی در منطقه احتمالاً موجب آغاز بازآرایی شتاب‌زده سیاست خاورمیانه و شبکه‌های ائتلافی خواهد شد. کشورهای منطقه که تصور می‌کردند می‌توانند به چتر امنیتی آمریکا متکی باشند، در صورت از دست دادن این حمایت، ممکن است برای تأمین امنیت خود به دیگران و همچنین به یکدیگر روی بیاورند.
در بهترین حالت، نتیجه چنین وضعیتی می‌تواند شکل‌گیری یک ناتوی خاورمیانه‌ای باشد؛ ائتلافی یا شاید شبکه‌ای از ائتلاف‌ها میان کشورهای همسایه و همفکر که برای تأمین امنیت جمعی خود متعهد شده‌اند.
تبدیل توافقنامه دفاع مشترک اخیر مکه میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه به یک مجموعه عملیاتی‌تر، یکی از احتمالات پیش روست. احتمال دیگر، توافق‌نامه‌های ابراهیم است که بحرین، اسرائیل، مراکش و امارات متحده عربی را به یکدیگر نزدیک‌تر کرد.
اما این کشورها چگونه تلاش خواهند کرد امنیت خود را تضمین کنند؟ احتمالاً از طریق پیگیری دستیابی به سلاح‌های هسته‌ای. با توجه به اینکه هدف حملات اولیه علیه ایران جلوگیری از گسترش تسلیحات هسته‌ای در این منطقه بود، طنزآمیز است که مشاید در نهایت شاهد باشیم کشورهای بیشتری در منطقه، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، به دنبال دستیابی به توانمندی‌های هسته‌ای نظامی باشند.
اما در این دنیای جدید و ناشناخته، چه سرنوشتی در انتظار ایران خواهد بود؟ تهران امروز هم ضعیف‌تر از هر زمان دیگری است و هم قدرتمندتر از آن چیزی است که تقریباً به‌طور قطع انتظار داشت؛ هر دو وضعیت به‌طور هم‌زمان وجود دارند. چگونه می‌توان با حکومتی مذاکره کرد که به‌خوبی از این واقعیت آگاه است؟
گزارش‌هایی منتشر شده است مبنی بر اینکه ایالات متحده ممکن است در حال برنامه‌ریزی برای تشدید حملات باشد و حکومت ایران نیز به‌طور فزاینده‌ای شکننده شده است. با این حال، حکومت در عمل تاب‌آوری بیشتری از آنچه بسیاری انتظار داشتند از خود نشان داده است؛ همان‌طور که اقتصاد ایران نیز چنین بوده است، یا دست‌کم مردم ایران توانایی بیشتری برای تحمل فشارهای اقتصادی از خود نشان داده‌اند.
این حکومت می‌تواند به‌خوبی یکی از بازیگران بلندمدت در آینده ژئوپلیتیک خاورمیانه باشد؛ حکومتی که ممکن است همه ما ناچار شویم یاد بگیریم چگونه با آن زندگی کنیم.
پایان/
نظر شما